यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

हत्वाऽपि स इमांल्लोकान्न हन्ति न निबद्ध्यते ।। १७ ।।

भाष्यम्

तज्ज्ञानं स्तौति– यस्येति । यस्त्वीषद् बद्ध्यते स ईषदहङ्कारी च ।।

भावप्रदीपिका

अहं कर्तेति मन्यमानो न जानातीत्युक्तम् । विपरीतत्वे को गुणः इत्यतः श्लोकमवतारयति– तदिति । नन्वहङ्कारादिरहितेन्द्रादेरपि वृत्रवधादि-नेषद्बत्वात् कथमेतत् इत्यत आह– यस्त्वति ।। १७ ।।

प्रमेयदीपिका

अवश्यं चैतदेवम् यावतोत्तरश्लोके स्वात्मानमकारणं जानतः स्तुतिः क्रियते । अन्यथा ससहायस्य कारणत्वं जानतः स्तुतिः क्रियेतेति भावेनाऽह–तदिति।। स्वात्मनो निष्क्रियत्वज्ञानम् । ननु निरहङ्कारस्यापीन्द्रादेः वृत्र-वधादिनेषद्बन्धो दृश्यते । तत्कथमेतत्? इत्यत आह– यस्त्विति ।। इयं च कल्पना वक्तुराप्तत्वादिना युज्यते ।। १७ ।।

भावबोधः

।। इयं चेति ।। इन्द्रस्यापीषदहङ्कारपल्पना ।। वक्तुर्गीता-कारस्य । आदिपदेनार्थस्य वेदादिसिद्धत्वं ग्राह्यम् ।

भावदीपः

।। ईषद्बन्धो दृश्यत इति ।। ‘ब्रह्महत्या हते तस्मिन् नाससाद वृषाकपिम्’ इत्यादिना षष्ठस्कन्धे प्रसिद्धमिति भावः ।। इयञ्चेति ।। भाष्यकारीया कल्पना ‘यस्य नाहङ्कृतो भावः’ इति वक्तुः कृष्णस्याप्तत्वाद्, आदिपदोक्तान्यथानुपपत्तिबलादेव अहङ्कारस्य पारिजातहरणेन्द्रयागविघातादौ दर्शनेन सम्भावितत्वाच्च युज्यत इत्यपेरर्थः ।। १७ ।।

भावरत्नकोशः

।। एतत् ‘तत्रैवं सति’ इति श्लोकव्याख्यानम् । यावता यतः । अन्यथा अकारणं जानतः स्तुत्यनभिप्राये । आत्मनः जीवस्य । ईषद्वन्ध इति ।। ‘हरेर्दुःखं कुतोऽभवत् ’ इति, ‘स आवसत् पुष्करनालतन्तून्’ इति भागवतादिवचनादिति भावः । एतत् निष्क्रियत्वज्ञानिनः स्तवनम् । अप्रामाणिकत्वादश्रद्धेयम् इत्यत आह– इयं चेति ।। निरहङ्कारस्यापि इन्द्रादेः ईषदहङ्कारकल्पना । वक्तुः ‘यस्य नाहङ्कृतो भावः’ इति उपदेष्टुर्गीताचार्यस्य । आप्तत्वेन अर्जुने प्रेमवत्त्वेन तत्त्वज्ञानोद्देशेन प्रवृत्तत्वेन च श्रद्धेयेत्यर्थः । भागवताद्यागम आदिपदार्थः । दृश्यते चेन्द्रस्य पारिजातहरणकाले, इन्द्रयागभङ्गकाले चाहङ्कारः । स चाप्यल्पकाल एवेति ईषच्छब्दो भाष्यटीकयोरित्यपि आहुः ।। १७ ।।

गीताक्षरार्थस्तु कर्तृत्वाभिमानत्यागी तु स्तूयते– यस्येति ।। यस्य पुंसः अहङ्कृतः अहमित्येव कृतः ‘अहं कर्ता’ इत्येवम्भूतो भावः अभिप्रायः न अस्ति । यस्य बुद्धिः फले न लिप्यते, किन्तु ‘कर्तव्यमेव’ इति कर्मणि प्रवर्तते सः इमान् लोकान् हत्वाऽपि न हन्ति ‘हन्मि’ इत्यभिमानाभावात् न निबध्यते कर्मफलभूतस्वर्गनरकादिना । एतच्च वाक्यम् ईश्वरे स्वातन्त्र्यज्ञानी यो विश्वहननाय जातो रुद्रो यमो वा तद्विषयम् अन्यत्र स्थितम् । ननु निरहङ्कारस्यापि इन्द्रादेः वृत्रवधादिना ईषद्बन्धो दृश्यते । तत्कथमियमुक्तिः इति शङ्का ‘यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च’ इति भाष्ये परिहृता ।। १७ ।।

भावदीपिका

।। बन्धः दुःखादिरूपः । अप्रामाणिकमेतदश्रद्धेयमित्याह– इयञ्चेति ।। इन्द्रस्यापीषदहङ्कारकल्पनेत्यर्थः । वक्तुरिति ।। ‘यस्य नाहङ्कृतो भावः’ इति प्रतिपादयितुर्गीताकारस्येत्यर्थः । आदिपदेन तदर्थस्य वेदादिसिद्धत्वं ग्राह्यम् ।। १७ ।।

भावप्रकाशः

 नन्वियं कल्पना प्रमाणाभावादयुक्तेत्यत आह– इयं चेति ।। यस्त्वीषद्बध्यते स ईषदहङ्कारीति कल्पनेत्यर्थः । वक्तुराप्तत्वादिनेति ।। वक्तुः कृष्णस्य आप्तत्वम्, आदिपदेन अर्जुने प्रेमवत्त्वं तत्तत्वज्ञानोपदेशेन प्रवृत्तत्वं च ग्राह्यम् । तेनादिपदा-दर्थस्य वेदादिसिद्धत्वग्रहे वक्तुरित्यनन्वयं इत्यपास्तम् ।। १७ ।।