या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।।

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः   ।। ६९ ।।

भाष्यम्

उक्तं लक्षणं पिण्डीकृत्याऽह– या निशेति ।। या सर्वभूतानां निशा परमेश्वरस्वरूपलक्षणा । यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति तस्याम् इन्द्रिय-संयमयुक्तो ज्ञानी जागर्ति  सम्यगापरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । यस्यां विषयलक्षणायां भूतानि जाग्रति तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति ।।

भावप्रदीपिका

निगृहीतेन्द्रियतामात्रस्य सुषुप्तावतिव्याप्तिरित्याशङ्कां परिहर्तुमुत्तरश्लोकमवतार्य व्याचष्टे– उक्तमिति ।।

भावप्रकाशिका

प्रकीर्णत्वेनोक्तं स्थितप्रज्ञलक्षणं झटिति बुद्ध्यारोहाय सङ्क्षिप्याहेत्यर्थः । मननयुक्तत्वं भगवद्दर्शनसाधनमाहेत्यर्थः ।। ६९ ।।

प्रमेयदीपिका

‘ज्ञानिनः सर्वकर्मपरित्यागप्रतिपादनार्थो ‘या निशा’ इत्ययं श्लोकः’ इति कश्चित्। तन्न । तत्प्रतिपादकाक्षराश्रवणात् प्रमाणविरोधाच्चेत्याशयेन तत्प्रति-पाद्यमाह– उक्तं लक्षणमिति ।। चतुःश्लोक्यां विक्षिप्योक्तम् ।। नन्वत्रोक्तं किमपि न प्रतीयते? इत्यत आह– येति ।। परमेश्वररूपस्य निशासाम्यमुपपादयति– यस्यामिति ।। विषयत्वमधिकरणत्वं चाविवक्षयित्वा कारकत्वमात्रविवक्षया साम्यमिदमुक्तम् ।

‘संयमी’ इत्यस्याक्षरार्थः– इन्द्रियेति ।। प्रकरणलभ्योऽर्थः–ज्ञानीति ।। उत्तरार्धार्थ-माह–यस्यामिति ।। अत्रापि पूर्ववत् साम्यम् ।

भावबोधः

ननु सर्वभूतनिष्ठाज्ञानं प्रति ईश्वरस्वरूपस्य विषयत्वेन निशारूप-कालस्य भूतज्ञानं प्रत्यधिकरणत्वेन वैलक्षण्यात् कथं परमेश्वरस्वरूपनिशाकालयोः साम्यवचन-मित्यत आह– विषयत्वमिति ।। कारकत्वमात्रेति ।। कर्मत्वमेव विषयत्वमिति भावः । अत्रापीति ।। विषयाणां ज्ञानिनिष्ठज्ञानाभावरूपाज्ञानं प्रति विषयत्वं तज्ज्ञानविषयत्वाभावमिति यावत् । निशाकालस्य सुप्तनिष्ठाज्ञानं प्रति अधिकरणत्वमविवक्षित्वा कारकत्वमात्रविवक्षया तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति इत्यनेन विषयसमूहनिशाकालयोः साम्यममुक्त-मित्यर्थः ।

भावदीपः

।। प्रमाणविरोधाच्चेति ।। ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि’ इत्यादि प्रमाणेनेति भावः ।। चतुःश्लोक्येति ।। ‘प्रजहाति’ इत्यादि ‘विषयाः’ इत्यन्तचतुःश्लोक्येत्यर्थः ।। द्विगोरिति ङीप् ।। पूर्ववत् साम्यमिति ।। कारकत्वमात्रेण, न त्वधिकरणत्वमात्रेण इत्यर्थः।।

वाक्यार्थप्रदीपः

ननु सर्वभूतनिष्ठाज्ञानं प्रति ईश्वरस्वरूपस्य कर्मत्ववत् तदधि-करणत्वे निशारूपकालस्य तदधिकरणत्ववत् तत्कर्मत्वे वा ईश्वरस्वरूपनिशारूपकालयोर-वैलक्षण्यात् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावसम्भवेऽपि परमेश्वररूपस्य तत्कर्मत्वेऽपि तदधिकरणत्वाभावेन निशारूपकालस्य तदधिकरणत्वेऽपि तत्कर्मत्वाभावेन वैषम्यात् कथं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावः ? इत्यतः ईश्वरे सतोऽपि कर्मत्वस्याविवक्षया कारकत्वस्यैव च विवक्षया निशायाः सतोऽपि तदधिकरणत्वस्याविवक्षया कारकत्वमात्रविवक्षया ईश्वरस्वरूपनिशाकालयोः कारकत्वेन साम्यात् युक्त एव दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभाव इत्याशयेनाह– विषयत्वमिति ।।

भावरत्नकोशः

।। कश्चिदिति ।। तथा चाह शङ्करः ‘यस्यां ग्राह्यग्राहक-भेदलक्षणायामविद्यानिद्रायां प्रसुप्तान्येव भूतानि जाग्रतीत्युच्यन्ते सा निशा । अविद्यारूपत्वात् । परमार्थतत्त्वं पश्यतो मुनेरतः कर्माण्यविद्यावस्थायामेव चोद्यन्ते न विद्यावस्थायाम्’ इति, ‘यस्य पुनर्निशेवाऽविद्यामात्रमिदं सर्वं भेदजातमिति बुद्धिः तस्याऽत्मज्ञस्य सर्वकर्मसंन्यास एवा-त्रोच्यते’ इति, ‘तस्मान्नाऽत्मविदः कर्मण्यधिकार इति स्थितम्’ इति च । अक्षरेति ।। भूतानि विषयलम्पटानि, ज्ञानी तु परमात्मानमापरोक्ष्येण पश्यन्न तथाविध इति श्रवणेन ज्ञानिनः कर्माभावाश्रवणादित्यर्थः । प्रमाणेति ।। ‘पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन्’ इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधाच्चेत्यर्थः । ‘प्रजहाति’ इत्याद्यया ‘विनिवर्तन्ते’ इत्यतः प्राक्तन्या चतुःश्लोक्या । ‘द्विगोः’ इति ङीप् ।।

ननु परमेश्वरस्वरूपस्याज्ञानविषयत्वेऽपि न तदधिकरणत्वम् । निशायास्त्वज्ञानाधि-करणत्वेऽपि न तद्विषयत्वम् । अतः कथं तयोः साम्यमुच्यत इत्यत आह– विषयत्वमधि-करणत्वं चेति ।। कारकत्वमात्रेति ।। विषयरूपकर्मकारके अधिकरणे चानुस्यूतं यत् कारकत्वं तन्मात्रेत्यर्थः । अक्षरार्थ इति ।। रूढ्या संन्यासिवाचित्वस्य प्रसिद्धत्वेऽपि नासावत्र ग्राह्य इति भावः । जागर्तीति जागरणमात्रं प्रतीयत इत्यतस्तत्तात्पर्यमभाषत आचार्यः सम्यगित्यादीति स्फुटत्वादव्याख्याय ‘यस्याम्’ इति भाष्यमवतारयति–उत्तरेति ।। अत्रापि उत्तरार्धेऽपि । विषयेषु ज्ञानाभावरूपज्ञानिनिष्ठाज्ञानविषयत्वं निशायां तदधिकरणत्वं चाविवक्षित्वा कारकत्वमात्रविवक्षया विषयाणां निशायाश्च साम्यमुक्तं वेदितव्यमित्यर्थः । पश्यतीति ।। ‘पश्यतः’ इति गीतानुसाराद् भाष्ये जानातीत्येतत् पश्यतीति व्याख्येयमिति भावेनैवमुक्तम् । एतत् ज्ञानिनो मत्तादिवदेव प्रवृत्तिः न तु रागादिनेत्येतत् कस्मात् प्रमाणादवगन्तव्यमित्यर्थः ।।

भावदीपिका

।। अक्षरेति ।। पदवाक्ये तु दूरापास्ते इति भावः ।। प्रमाणविरोधाच्चेति ।। ‘ज्ञानी तु कर्माणि सदोदितानि कुर्यात्’ इत्यादिप्रमाणविरोधाच्चेत्यर्थः । चतुश्लोक्यां ‘प्रजहाति’ इत्याद्यायाम् ।। अत्रोक्तमिति ।। अत्र ‘या निशा’ इति श्लोके चतुःश्लोक्यामुक्तं न प्रतीयत इत्यर्थः । ननु परमेश्वरस्वरूपनिशाकालयोः कथं साम्यम् ? सर्वभूतनिष्ठाज्ञानं प्रति ईश्वरस्वरूपस्य विषयत्वेन, निशाकालस्य तु सुप्तभूताज्ञानं प्रत्यधि-करणत्वेन वैलक्षण्यादित्यत आह– विषयत्वमित्यादि ।। विषयत्वं कर्मत्वम् । यद्यपीश्वर-स्वरूपनिशाकालयोर्विषयत्वाधिकरणत्वाभ्यां वैलक्षण्येन न साम्यम्, तथाऽप्यज्ञानं प्रति यत् कारकत्वं तेन साम्यं विवक्षितमित्यर्थः । मूले ‘सुप्तानीव’ इत्यस्य सुप्तानि भूतानीव सुप्तजना इवेत्यर्थः । ननु विषयनिशाकालयोः कथं साम्यम् ? विषयाणां ज्ञानिनिष्ठज्ञानाभावरूपाज्ञानं प्रति विषयत्वात्, निशाकालस्य च सुप्तभूतनिष्ठाज्ञानं प्रत्यधिकरणत्वेन वैलक्षण्यादित्यत आह– अत्रापीति ।। विषयत्वमधिकरणत्वं चाविवक्षित्वा कारकत्वमात्रविवक्षया साम्यमित्यर्थः ।। मूले निशायां सुप्त इवेत्यन्वयः । सम्प्रज्ञातसमाध्यभिप्रायेण ‘प्रायः’ इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ।।

भावप्रकाशः

 ।। प्रमाणविरोधाच्चेति ।। ‘पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन्’ इत्यादि प्रमाणविरोधादित्यर्थः । नन्वीश्वरस्याज्ञानविषयत्वेऽपि न तदधि-करणत्वं निशायास्त्वज्ञानाधिकरणत्वेऽपि न तद्विषयत्वम् । तत् कथं तयोः साम्यमुक्तमित्यत आह– विषयत्वमिति ।। कारकत्वमात्रेति ।। विषयरूपकर्मणि अधिकरणे चानुगतं यत्कारकत्वसामान्यं तन्मात्रविवक्षयेत्यर्थः । अत्रापीति ।। विषयेषु ज्ञानाभावरूपज्ञानि-निष्ठाज्ञानविषयत्वं निशायां तदधिकरणत्वं चाविवक्षित्वा कारकत्वमात्रविवक्षया साम्यमुक्त-मित्यर्थः ।