अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहम् अहमौषधम् ।

मन्त्रोऽहम् अहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्।। १६ ।।

भाष्यम्

प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह– अहं क्रतुरित्यादिना ।। क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । यज्ञः देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । ‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’ इत्यभिधानात् ।। १६ ।।

भावप्रदीपिका

उत्तरप्रघट्टकम् अवतारयति– प्रतिज्ञातमिति ।। क्रत्वादिभोक्तृत्वकर्तृत्वादिनैक्यव्यपदेश इत्युक्तम् । क्रतुयज्ञयोर्भेदं सप्रमाणकमाह– क्रतव इति ।। १६ ।।

प्रमेयदीपिका

‘विश्वतोमुखम्’ इत्युक्तं सर्वात्मकत्वं प्रपञ्चयत्युत्तरेण’ इत्यन्यथाव्याख्याननिरासार्थम् आह– प्रतिज्ञातमिति ।। अन्यथा प्रतिज्ञाताऽनुक्तिप्रसङ्ग इति भावः । व्याख्यानं तु ‘रसोऽहम्’ इत्यादेरिव द्रष्टव्यम् । क्रतुयज्ञशब्दयोरर्थभेदमाह– क्रतव इति ।। सामान्यविशेषभावेन भेद इत्यर्थः ।। १६ ।।

भावदीपः

।। इत्यादेरिवेति ।। सप्तमे ‘रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः’ इत्यादौ यथा रसादीनां रसादित्वनियन्तृत्वेन रसादिभोक्तृत्वेन च ‘रसोऽहम्’ इत्याद्युच्यत इति व्याख्या तथेहापि क्रतुत्वादिनियन्तृत्वेन क्रत्वादिभोक्तृत्वेन ‘अहं क्रतुः’ इत्याद्युच्यत इति व्याख्या ज्ञेयेत्यर्थः ।। सामान्येति ।। पूर्वोत्तराङ्गकलापविशिष्टक्रियाविशेषा अग्निष्टोमादयः क्रतुपदोक्ताः, द्रव्यत्यागमात्रं यज्ञशब्दार्थ इति भावः ।। १६ ।।

भावरत्नकोशः

‘विश्वतोमुखं विश्वरूपम्’ इति शङ्करभाष्यस्य ‘सर्वात्मकं माम्’ इति श्रीधरेण व्याख्यातत्वादाह– विश्वतोमुखमित्युक्तं सर्वात्मकत्वमिति ।। परव्याख्याने दूषणमाह– अन्यथेति ।। प्रतिज्ञातेति ।। ‘ज्ञानं विज्ञानसहितम्’ इत्यत्र प्रतिज्ञातेत्यर्थः । क्रतुयज्ञशब्दयोरिति ।। ‘यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः’ इति पर्यायत्वाभिधानादिति भावः । सामान्यविशेषभावेनेति ।। यज्ञशब्दः ‘स एष यज्ञः पञ्च-विधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोमः’ इति सोमशब्दितज्योतिष्टोम-दर्शपूर्णमासादिसर्वकर्मसाधारणः । क्रतुशब्दस्तु अग्निष्टोमादिसंस्थाकज्योतिष्टोमाश्वमेधादि-यज्ञविशेषवचन इति कुरुपाण्डवन्यायेन भेद इत्यर्थः । भाष्ये ‘ज्योतिष्टोमादयः’ इति वक्तव्ये ‘अग्निष्टोमादयः’ इति वचनम् अग्निष्टोम,अत्यग्निष्टोेम, उक्थ्यादिसंस्थाम् अन्तरा केवलं ज्योतिष्टोमस्याननुष्ठानाद् अग्निष्टोमादिसंस्थाकस्यैवानुष्ठेयत्वात् तदभिप्रायम् । तथा च यजुर्वेदे प्रजापतिर्यज्ञानसृजताग्निहोत्रं च अग्निष्टोमं च पौर्णमासीं चोक्थ्यं च ।। इत्यादि । एतेन ‘ज्योतिष्टोमादिकमेव यज्ञं गृहीत्वा’ इत्यष्टादशाध्यायटीकावाक्यमपि समाहितं वेदितव्यम् । एकवचनं च जात्यभिप्रायकमिति भाष्ये क्रतव इति बहुवचनमिति वदन्ति ।। १६,१७ ।।

गीताक्षरार्थस्तु– ‘अहं क्रतुः’ इत्यादिचतुःश्लोक्यक्षरार्थस्तु प्रतिज्ञातं विज्ञानमुच्यते– अहं क्रतुरित्यादिना ।। दीक्षा, प्रायणीय, उदयनीय, सवनत्रयअवभृथात्मकोऽग्निष्टोमादिसंस्थाको ज्योतिष्टोेमाश्वमेधादिरूप क्रतुः । तत्सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वात्, तत्रोपास्यत्वाच्च ‘अहम्’ इत्याद्यभेदव्यपदेश इति ‘रसोऽहम्’ इत्यादेरिव व्याख्यानं द्रष्टव्यमिति टीकातोऽभि-दिष्टः । देवतोद्देशेन द्रव्यपरित्यागरूपो यज्ञोऽप्यहमेव । यज्ञक्रतुशब्दयोः सामान्यविशेषभाव-विवक्षया भेदः । अत्र क्रतुयज्ञशब्दौ क्रियाविशेषवाचिनौ । क्रियावांश्च यजमानः । तन्नियमनादिनैव क्रियानियमनादेः प्राप्तावपि ‘रसोऽहमप्सु’ इत्यादाविव क्रत्वादिगतक्रतुत्वादि-धर्मनियन्तृत्वस्य, यजमानधर्मभूतक्रियान्तरापेक्षया क्रतौ श्रेष्ठत्वनियन्तृत्वस्य च विशेषतो भगवत्कर्तृकत्वं बोधयितुमुपात्तौ । स्वधा पित्रन्नम्, औषधम् ओषधिप्रभवमन्नम्, व्याध्युपश-मनार्थभेषजं वा । मन्त्रः ‘तच्चोदकेषु मन्त्राख्या’ इत्युक्तलक्षणो वेदभागः याज्यापुरोनुवाक्यादि । आज्यमहमेव । अग्निः आहवनीयादिः । हुतं हवनम्, हवनकर्म वा । आज्येतरद् हविः ।।१६।।

भावदीपिका

।। इत्यादेरिवेति ।। क्रत्वादिः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वादिना भगवान् क्रत्वादिः, न त्वभेदेनेत्यर्थः ।। १६,१७ ।।

भावप्रकाशः

 अन्यथा व्याख्यानं दूषयति– अन्यथेति ।। ज्ञानं विज्ञान-सहितमित्यत्रेति शेषः । व्याख्यानं त्विति ।। क्रत्वादिकारणत्वेन तद्भोक्तृत्वेन च तदभेद-व्यपदेशः । यद्यपि क्रत्वादेः यानि साधनानि तान्यपि जन्यानि तद्भोग्यानि च । तथाऽपि क्रत्वादीनां क्रियादिसारत्वे क्रतुत्वादौ च स एव नियामकः । नतु स्वसाधननियमनानुषक्त-जन्मानः क्रत्वादयः साधनापेक्षया विशेषतो भोग्याश्चेति दर्शयितुं विशेषोपादानमिति व्याख्यानमित्यर्थः । अग्निष्टोमादय इति भाष्ये सामसाध्यत्वमादिपदसङ्ग्राह्यतावच्छेदकमिति

।। १६,१७ ।।