उपनिषत् (खण्डः -७)

ध्यानाभिमानिवरुणाद विज्ञानाभिमानिचन्द्रस्य श्रेष्ठतावर्णनम्

विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयो विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवांश्च मनुष्यांश्च पशूंश्च वयांसि च तृणवनस्पतीन् श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलिकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकान् ज्ञानवतोऽभिसिद्ध्यति यावद् विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद् भूय इति विज्ञानाद् वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ २ ॥७॥

भाष्यम्

. ……………..तथा तस्मान्निशाकरः ॥ विज्ञानदेवता चासौ तन्नामा च विवेचनात् ।सत्यस्य …………….. ||

पदार्थकौमुदी

"विज्ञानं वाव ध्यानाद् भूयः" इत्येतद्व्याचष्टे - तथेति ।। सत्यस्य विवेचनात् तन्नामेत्यन्वयः ।। सप्तमः खण्डः ।।

खण्डार्थः

विज्ञानं विज्ञानाभिमानी सोम एव ध्यानाद् भूयः । तत्सामर्थ्यमाह - विज्ञानेनेति | विज्ञानाभिमानिदेवताप्रसादेनैवर्वेदं विजानाति पुरुषः । यजुर्वेदादिकं परलोकान्तं च विज्ञानेनैव विजानाति || १ |

विज्ञानवतो ज्ञानवतश्च सामान्यविशेषज्ञानवतो लोकान् प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ २ ॥

॥ इति सप्तमः खण्डः ॥