सूत्रक्रमनिरूपणपूर्वं भाष्याशयवर्णनम्

तात्पर्यचन्द्रिका

अत्र चाद्यसूत्रे तस्येत्यनेन समन्वेतव्यमानुकूल्येन गृह्यमाणमुच्यते । तस्य भासेति वाक्यं च प्रतीकेनोपादीयते । तथा च तस्य आनुकूल्येन गृह्यमाणस्य । अनुकृतेः सूर्यादितेजोभिरनुकरणात् । सूर्यादितेजसां तदधीनप्रकाशत्वात् । तस्य भासेति वाक्येन सर्वस्य जगतस्तत्प्रभाप्रकाश्यत्वेनोक्तेश्चेति सूत्रार्थः । अत एव टीकायां ‘‘एतदधीनप्रकाशे’’ति ‘‘तस्य भासे’’ति चोक्तम् । सूत्रे चशब्दस्तु द्वितीयसूत्रस्याद्यव्याख्याने सूर्याद्यप्रकाश्यत्वरूपानुक्तहेतुसमुच्चये । द्वितीयव्याख्याने सर्वजगत्प्रकाशकत्वरूपोक्त हेतुसमुच्चये । तेनास्याधिकरणान्तरत्वे चशब्दायोग इति यत्कैश्चिदुक्तं तन्निरस्तम् ।

यद्यप्यत्र ‘‘अनुभाती’’ति श्रुत्यनुसारात्सूत्रेऽप्यनुभानादिति वक्तव्यम् । तथापि यदन्यदपि सूर्यादिकृतं प्रतपनादि तदपीशाधीनमिति दर्शयितुमनुकृतेरित्युक्तम् । उक्तं हि भारते

तापिनी पाचिनी चैव शोषिणी च प्रकाशिनी ।

नैव राजन्रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ।। इति ।

द्वितीये आद्यसूत्रोक्तहेतूनां विष्ण्वेकनिष्ठत्वे श्रुतिस्मृती उक्ते । तत्र च ‘‘अहं तत्तेज’’ इत्यादिश्रुतौ ‘‘यदादित्यगत’’मित्यादिस्मृताविव विवक्षितार्थो न स्पष्टः । यत्र तु ‘‘न तत्र सूर्यो भाती’’त्याथर्वणश्रुतौ स्पष्टः, तत्र विष्णुविषयत्वमद्याप्यसिद्धमिति स्मृतिस्वशब्देनोक्ता । श्रुतिस्त्वपिशब्देन समुच्चिता । यद्यपि चात्रानुकूल्येन गृह्यमाणस्य विष्णुत्वरूपे प्रधानसाध्ये ‘‘तदेतत्प्रेयः प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह’’मित्यादिश्रुतिस्मृत्युक्तिपरत्वेनेदं सूत्रं व्याख्यातुं शक्यम् । तथापि ‘‘प्रियो ही’’त्यादौ ज्ञानार्थं प्रार्थितत्वरूपस्यानुकूल्येन गृह्यमाणत्वस्यास्फुटत्वादाद्य-सूत्रोक्तहेतूनां विष्ण्वेकनिष्ठत्वस्यावश्यसाध्यत्वाच्च तत्परतयैव भाष्यकृता व्याख्यातम् ।।

प्रकाशिका

सूत्रार्थस्य भाष्यादावस्फुटत्वात्समन्वेतव्याप्रतीतेश्च सूत्रार्थं वदन् क्रमं च सूचयति ।। अत्रेति ।। वाक्यं चेति ।। तन्त्रावृत्त्योरन्यतराश्रयणेनेति भावः । एतेन यदुक्तं श्रुतप्रकाशे ‘‘तस्येत्यस्य प्रतीकत्वे यदेव विद्ययेति हीतिवदितिशब्दस्स्या’’दिति । तन्निरस्तम् । समन्वेतव्यपरत्वस्यापि सत्त्वेनेतिशब्दाभावोपपत्तेः । ‘‘अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि । अस्यैव चोपपत्तेरूष्मेत्यादौ तदभावाच्चेति । आद्यपक्षेऽन्वयपूर्वमर्थमाह ।। तथा चेति ।। किमिदं सूर्यादिभिस्तदनुकरणमित्यतस्तात्पर्यमाह ।। सूर्यादीति ।। तमेव भान्तमनुभाति सर्वमिति वाक्यशेषे सर्वं सूर्यादितेजोजातं कर्तृ, तं भान्तमनु तदिच्छानुरोधेन भाति न तु स्वातन्त्र्येणेत्युक्तया सूर्यादितेजसां तदधीनप्रकाशत्वं लब्धमित्यर्थः । प्रतीकग्रहणपक्षेऽर्थमाह ।। तस्येति ।। सर्वं जगत्तस्य भासा भातीत्युक्तया तत्प्रकाश्यत्वं सर्वस्योक्तमिति सूत्रे तस्येति प्रतीकेन तदर्थो हेतुत्वेनोक्त इत्युक्तं भवति ।। अत एवेति ।। तस्येत्यस्य समन्वेतव्यपरत्वस्यापि सत्त्वादेव टीकायां ‘‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वमिति वाक्यशेषे सूर्यादीनामेतदधीनप्रकाशश्रवणा’’ दित्येतच्छब्दप्रयोगः । ‘‘तस्य भासेति सर्वजगतस्तत्प्रकाश्यत्वप्रतीतेश्चे’’त्युक्तमित्यर्थः । तस्य चेति चशब्दार्थं व्यनक्ति ।। सूत्र इति ।। ‘‘अपि स्मर्यत’’ इत्यस्य ‘‘यदादित्यगतं तेज’’ इति स्मृतौ प्रागुक्तं लिङ्गद्वयं विष्णुनिष्ठतया स्मर्यतेऽपीत्येका व्याख्या । मामकमित्यस्य मदधीनं मदीयं चेत्यर्थान्मत्तेज एवादित्यादिस्थितं तत्तेजः प्रेरकत्वेनाखिलं भासयतीति व्याख्यानात् । तथा ‘‘न तत्र सूर्यो भाती’’त्यनेन यदानुकूल्येन गृह्यमाणस्य सूर्याद्यप्रकाश्यत्वमुक्तं तच्च विष्णोरेव स्मर्यत इत्यपरा व्याख्या । तत्राद्यव्याख्यान इत्यर्थः ।। सर्वजगदिति ।। तस्येति प्रतीकग्रहणेन लब्धहेतोः कण्ठोक्तानुकृतिरूपहेतुना समुच्चयार्थ इत्यर्थः ।। कैश्चिदिति ।। पूर्वाधिकरणशेषत्वं वदद्भिरित्यर्थः । ‘‘अन्यकृतीनामप्युपसङ्ग्रहार्थमनुकृतेरित्युक्त’’मिति तत्वप्रदीपानुरोधेन परिहारमाह ।। तथापीति ।। ‘‘भानश्रुत्यापि कृतिरुपसङ्गृहीता । भानपूर्वकत्वात्कृते’’रिति तत्वप्रदीपोक्तया श्रुतावपि भानमुपलक्षणमिति भावः । ऐतरेयभाष्योदाहृतं वाक्यमाह ।। उक्तं हि भारत इति ।। श्रुतिस्मृती इति ।। न केवलं श्रूयते किंतु स्मर्यतेऽपीति व्याख्यानादिति भावः । सूत्रे स्मृतेरेव प्रतीत्या कथं द्वयोरुक्तिरित्यतस्तद्विशदयन्नेवं विन्यासे हेतुं चाह ।। तत्र चेति ।। अहं तत्तेजोरश्मीदिति श्रुतावित्यर्थः । व्याख्यानान्तरमाशङ्क्य भाष्यकृतव्याख्याने बीजमाह ।। यद्यपीति ।। इदं द्वितीयसूत्रम् । एतेनाद्यसूत्रे लिङ्गोक्तिः । द्वितीये तत्समर्थनमिति क्रमोऽप्युक्तो भवति ।

चन्द्रिकाबिन्दुः

आद्यसूत्र इति ।। अस्येति तस्येत्यस्य आनुकूल्येन गृह्यमाणपरत्वं तस्य भासेति वाक्यप्रतीकग्रहणपरत्वं चेत्यभिप्रेत्य तस्येत्यस्यार्थमाह ।। तस्येत्यनेनेति ।। आद्यव्याख्यान इति ।। पूर्वसूत्रोक्तानुकृत्यादिहेतूनां श्रौतत्वं स्मार्तत्वं चेति यदा व्याख्यानं तदेत्यर्थः ।। द्वितीयव्याख्यान इति ।। सूर्याद्यप्रकाश्यत्वस्य हेतुसमर्पणपरतया द्वितीयव्याख्यानतत्सूत्रोक्तहेतुद्वयमध्ये परस्परसमुच्चयपरत्वमिति ध्येयम् ।। अनुभानादिति ।। न त्वनुकृतेरिति वक्तव्यमित्यर्थः । श्रुतेः स्वशब्देनाग्रहणे प्रयोजनमाह ।। तत्र चेति ।। यद्यपीति ।। आनुकूल्येन गृह्यमाणस्य विष्णुत्वरूपप्रधानसाध्यपरतयापि व्याख्यातुं शक्यत एवेति स्वाभिप्रायः ।।

पाण्डुरङ्गि

आद्यव्याख्यान इति ।। न केवलं सूर्यादिप्रकाशनियामकत्वं सर्वजगत्प्रकाशकत्वं च लिङ्गं श्रूयते किंतु स्मर्यतेऽपीत्याद्यव्याख्यान इत्यर्थः ।। आद्यसूत्रोक्तहेतूनामिति ।। सूर्यादिप्रकाशनियामकत्वसर्वजगत्प्रकाशकत्वसूर्याद्यप्रकाश्यत्वरूपहेतूनामित्यर्थः । न चैतल्लिङ्गद्वयस्य विष्णुनिष्ठत्वमिति टीकाविरोध इति वाच्यम् । द्वितीयसूत्रस्य द्वितीयव्याख्यानानुसारेण तदुपपत्तेः । अत्र चाद्ययोजनाभिप्रायेण हेतूनामित्युक्तत्वादित्यदोषः ।