टीकाक्षरार्थप्रदर्शनपूर्वकं अधिकरणोपसंहार:

तात्पर्यचन्द्रिका

टीकाक्षरार्थस्तु अग्नेरेवादित्यस्थत्वमुच्यतेऽत एवेति ।। अग्नेरादित्यस्थत्वस्योच्यमानत्वादेवेत्यर्थः । अनेन ‘‘अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्या’’दिति भाष्यस्थोऽतश्शब्दः सन्निहितेनैक्यादित्यनेन नान्वेति । प्रकृतस्यात इत्यनेन परामृष्टस्यादित्यस्थत्वस्यैक्ये हेतुत्वायोगात् । किं तु व्यवहितेन ‘‘अत्राप्यग्निरेवोच्यत’’ इत्यनेनान्वेतीत्युक्तं भवति ।। वक्रसङ्गत्याऽधिकरणारम्भ इति ।। यद्यपि विष्णुज्ञानान्मोक्ष इत्युक्तमयुक्तम् । तद्यथेत्यत्राक्षिस्थस्याग्नेर्ज्ञानान्मोक्षश्रवणादिति ऋजुसङ्गत्यैवाधिकरणमारभ्याग्नेरेवाक्षिस्थत्वमिति पूर्वपक्षे आदित्यस्थत्वं हेतूकर्तुं शक्यम् । पूर्वपक्षे तस्य हेतूकरणं च वक्रसङ्गत्याऽधिकरणारम्भेऽपि समम् । तथापि यथा सिद्धान्ते आदित्यदेवताया आदित्यमण्डलस्थत्वेऽप्यमृतत्वादिहेतुभिरिदमक्षिस्थत्वं ब्रह्मण एव । तथा पूर्वपक्षेऽग्नेरादित्यमण्डलस्थत्वेऽप्यक्षिस्थत्वं ब्रह्मण एवेत्यादित्यस्थत्वस्य विष्णौ समन्वयो न सिध्येत् । आदित्यस्थो विष्णुस्ततश्चार्थादक्षिस्थोऽपि स एवेत्यानन्दमयाधिकरणोक्तमादित्यदेवतास्थत्वादिकमयुक्तम् । अग्नेरेवाक्ष्यादित्यदेवतास्थत्वादिति वक्रसङ्गत्याऽधिकरणारम्भे तु पूर्वोक्तस्य विष्णावादित्यदेवतास्थत्वस्येह पूर्वपक्षे आक्षेपात्तन्निरासस्य च विष्णोरेवादित्यस्थत्वमिति सिद्धान्ताभिप्रायं विनाऽसिद्धेस्तत्समन्वयः सिद्ध्यतीति भावः । यद्वाऽऽदित्यस्थत्वस्य पूर्वपक्षे हेतुमात्रत्वेनोक्तौ पूर्वपक्षहेतुरपि सिद्धान्तिना समन्वेतव्य इति नियमाभावान्न तत्समन्वय सिद्धिः । उक्तादित्यस्थत्वाक्षेपमुखेन तु पूर्वपक्षे सिद्धान्ते तत्समन्वयोऽपि कर्तव्य इति ‘‘य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यत’’ इति वाक्यमपि ब्रह्मणि समन्वितं भवतीति भावः ।।

अग्नीनामिति बहुवचनमिति ।। भाष्ये बहुवचनादिकं ‘‘अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि । अथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशास य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मी’’ति श्रवणाद्गार्हपत्यादीनां त्रयाणां क्रमेणादित्यादित्रितयस्थत्वं तथा च प्रसिद्धगार्हपत्यस्यैवाक्षिस्थत्वमिति प्रदर्शनार्थम् । न तु त्रयाणामक्षिस्थत्वप्रदर्शनार्थमित्यर्थः ।।

ह्वयाम्यग्निमित्यादाविवेति ।। यथा ‘‘ह्वयाम्यग्निं प्रथमं स्वस्तय’’ इत्यत्राग्नेरुपक्रमेऽपि ‘‘सवितारमूतये । हिरण्ययेन सविता रथेने’’त्यादिसवितृश्रुतिलिङ्गादिना तत्प्रकरणं सावित्रम् । अत एवोक्तमनुक्रमणिकायां ‘‘ह्वयाम्येकादशसावित्र’’मिति । तथाऽत्रापि ब्रह्मण उपक्रमेऽप्यस्मद्विद्येत्यग्नेरुक्तत्वादग्नीनामेवेदं प्रकरणमित्यर्थः ।। तत्तत्प्रेरकत्वेनेति ।। श्रुतौ वामेति भामेतिशब्दाभ्यां स्त्रीपुरुषरूपसर्वप्रेरकताया उक्तत्वादिति भावः । उक्तं हि तत्वप्रदीपे ‘‘वामं सौन्दर्यम् । भामं तेजः । तत्प्रधानत्वात्स्त्रीपुरुषा वामभामशब्दशब्दिताः । तन्नेता वामनिर्भामनि’’रिति ।। दिव्यदृष्टिगोचर इति ।। ततश्च श्रुतौ ‘‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत’’ इति दृश्यत्वाद्युक्तिर्युक्तेति भावः ।।

प्रकाशिका

‘‘यतो य एष आदित्ये पुरुषस्सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीत्यग्नेरेवादित्यस्थत्वमुच्यतेऽत एवे’’ति टीकावाक्यस्य पर्यवसितमर्थं वदन्यदेतच्छब्दाभ्यां वक्रवाक्यवचनभाष्ययोजनं फलमित्याह ।। अग्नेरिति ।। य एष आदित्ये पुरुष इत्यादावग्नीनामेवादित्यस्थत्वमुच्यते । अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्याद्य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यत्राग्निरेवोच्यत इति भाष्यस्थ इत्यर्थः । ‘‘अत्रादित्यस्थत्वलिङ्गस्यापि विष्णौ समन्वयसिद्ध्यर्थं वक्रसङ्गत्याऽधिकरणारम्भ’’ इत्यत्र का नाम ऋजुसङ्गतिः । का च वक्रा । कथं ऋजुसङ्गतौ तत्समन्वयस्यासिद्धिः । वक्रायां तत्सिद्धिरिति न ज्ञायते । अतो द्वेधा तदभिप्रायमाह ।। वक्रेति ।। उक्तमिति ।। ‘‘तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् । नेतरोनुपपत्ते’’रित्यादाविति भावः । तद्यथेह पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत’’ इति तज्ज्ञानात्सर्वपापाश्लषेण मोक्षस्यापि तदन्यथानुपपत्त्या सिद्धेर्मोक्ष श्रवणादित्युक्तम् ।। आदित्यमण्डलस्थत्वेऽपि ।। तस्य सिद्धान्तेऽनुमतत्वादिति भावः । वक्रसङ्गतिप्रकारं वदंस्तत्र समन्वयसिद्धिप्रकारमाह ।। आदित्यस्थ इति ।। ‘‘यश्चासावादित्य इत्यानन्दमयस्यादित्यस्थत्वमुक्तम् । ततश्चार्थादक्षिस्थत्वमप्युक्त’’मित्यादिटीकावाक्यस्यार्थानुवादोऽयमिति । यदानन्दमयाधिकरणोक्तमादित्यदेवतास्थत्वमार्थिकमक्षिस्थत्वं च तदयुक्तमित्यर्थः ।।

अक्ष्यादित्यदेवतास्थत्वादितीति ।। अत्रायं क्रमः । अग्नेरेवाक्षिदेवतास्थत्वम् । कुत एतत् । योऽसावादित्ये पुरुषस्सोऽहमस्मीत्यक्ष्यभिन्नादित्यदेवतास्थत्वादित्येवं वक्रसङ्गत्येत्यर्थः । एतच्च प्राचीनटीकारीत्याऽक्ष्यादित्यशब्दयोर्देवतापरत्वमुपेत्य सङ्गत्युपपादनमिति ध्येयम् । ननु पूर्वत्र ‘‘यश्चासावादित्य’’ इत्यादित्यस्थत्वं नाम विष्णोरादित्यदेवतास्थत्वम् । यदाहुस्तैत्तिरीयभाष्ये ‘‘स विष्णुस्सर्वजीवेषु नृषु देवेषु च स्थितः । एक एवे’’त्यादि । उक्तं च प्राक् ‘‘भेदव्यपदेशाच्चे’’त्यत्र टीकायां ‘‘स यश्चायमित्यानन्दमयस्यापकृष्टोत्कृष्टजीवेषु पुरुषादित्यपदोपलक्षितेषु स्थितिकथना’’दिति । तथा च तत्रार्थादापाद्यमानमक्षिदेवतास्थत्वमेवेत्यक्ष्यादिशब्दस्य देवतापरत्वपक्षे सङ्गत्युपपादनसम्भवेऽपि टीकाकृत्पक्षेऽक्ष्यादिशब्दस्य जडपरत्वेनान्यस्याक्षिस्थत्वे प्राचीनमप्यग्नेरेवेति कथमाक्षेप इति चेत् अत्राहुः वामनिभामनिशब्दोक्तसर्वस्त्रीपुंसप्रेरकत्वेनाग्नेस्तदक्षिस्थत्वे स एव पूर्वत्राप्युक्तादित्यमण्डलस्थ आपन्न इति तेनैवोपपत्तौ तत्रस्थतया किमीश्वरेणेत्याक्षेप इति । अग्नीनामिति बहुवचनमादिपदद्वयं च बह्वग्निश्रुतिसूचनाय प्रयुक्तमिति वाक्यस्य तात्पर्यमाह ।। अग्नीनामिति ।। सुखविशिष्टसूत्रे ‘‘न चोपक्रमविरोधः । ह्वयाम्यग्निमित्यादाविवोपपत्ते’’रित्युक्तम् । तद्दुर्गमार्थत्वाद्व्यनक्ति ।। यथेति ।। अनवस्थितेरिति सूत्रटीकायां ‘‘तत्तत्प्रेरकत्वेन तत्तच्चक्षुस्थितेरभिप्रेतत्वा’’दित्युक्तम् । श्रुतौ प्रेरकत्वबोधकपदाश्रवणात्कथमेतदित्यत आह ।। श्रुताविति ।। उपसंहारे ‘‘विष्णुरेवाक्ष्यादित्यस्थो दिव्यदृष्टिगोचर’’ इत्युक्तम् । तस्य प्रयोजनमाह ।। ततश्चेति ।। शिष्टमुपन्यासमुखेन स्पष्टीकृतमिति भावः ।।

चन्द्रिकाबिन्दुः

अनेन अतोऽक्षिस्थोऽग्निरेवेति तथाशब्दस्य साध्येनान्वयप्रदर्शनेन । ऋजुसङ्गतिं दर्शयति ।। यद्यपीति ।। न सर्वथा आदित्यस्थत्वेनाश्रयणीयमेव किमित्याशङ्क्य पूर्वपक्षोत्थानार्थमेवाश्रयणीयं न तु सङ्गत्यर्थमित्यभिप्रेत्याह ।। अग्नेरेवाक्षिस्थत्वमिति ।। पूर्वपक्ष इति ।। न सिध्येदिति ।। अग्नेरादित्यस्थत्वस्य पूर्वपक्षहेतोर्ब्रह्मणि अवश्यं समन्वयः प्रतिपादनीय इति नियमाभावादिति भावः । सङ्गत्यर्थमादित्यस्थत्वमग्नीनामुक्तौ न आदित्यस्थत्वस्य ब्रह्मणि समन्वयमत्कृत्वा सिद्धान्तः कर्तुं न शक्यत इत्यभिप्रेत्याह ।। आदित्यस्थो विष्णुरित्यादिना ।।

पाण्डुरङ्गि

तथापि यथा सिद्धान्त इति ।। विष्णोरादित्यस्थत्वानाक्षेपेहि आदित्यस्थत्वं विष्णोरिति सिद्धान्त्यभिप्रायस्य पूर्वपक्षिणं प्रति ज्ञापकाभावात् । सिद्धान्ते आदित्यमण्डलस्थत्वमादित्यदेवताया एवेति पूर्वपक्षी ज्ञात्वा पूर्वपक्षं कुर्यात् । तस्य चैवमनुसन्धानं स्यादित्यनुवादोऽयमित्यवगन्तव्यम् । एवं च पूर्वपक्ष इत्यादिकं नासङ्गतम् । सिद्धान्तफलाक्षेपस्यैव पूर्वपक्षफलत्वान्मोक्ष दत्ववदादित्यस्थत्वस्याक्षेपस्य कर्तुमशक्यत्वादादित्यस्थत्वादक्षिस्थोऽग्निरिति पूर्वपक्षे कृते अग्नेरादित्यस्थत्वेऽप्यक्षिस्थत्वं ब्रह्मण एवेत्येवं सिद्धान्तस्य कर्तुं शक्यत्वेनाग्नेरादित्यस्थत्वनिराकरणपूर्वकं विष्णौ तस्यासमर्थने यत्रादित्यस्थत्वं तत्राक्षिस्थत्वमिति व्याप्तेस्सिद्धान्तिनं प्रत्यभावेनानैकान्तिकहेतुं पूर्वपक्षी न कुर्यादित्यर्थः । इदं च पूर्वपक्षे हेतूकृतस्य सिद्धान्तिना समन्वयोऽवश्यं वाच्य इति नियममङ्गीकृत्योक्तम् । शास्त्रदृष्ट्येत्यादौ तथा दर्शनात् । तथापि विकारशब्दादित्यादौ तददर्शनात्पक्षान्तरमाह ।। यद्वेति ।। यद्वा ननु ऋजुसङ्गत्याऽधिकरणारम्भेप्यादित्यस्थत्वस्य हेतूकृतत्वेऽपि । पूर्वपक्षिणा हेतूकृतस्यापि सिद्धान्तिना समन्वेतव्यत्वे नियमभावादादित्यस्थत्वलिङ्गसमन्वयोऽपि सेत्स्यतीत्येव वक्रसङ्गत्याऽधिकरणारम्भोऽनुपपन्न एवेत्यरुचेराह ।। यद्वेति ।। तत्तत्प्रेरकत्वेनेति टीकायामन्यथाऽनवस्थितेः इति सूत्रानुपपत्तेरिति तात्पर्यं द्रष्टव्यम् ।।

।। इति अन्तरधिकरणम् ।। ४ ।।