प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतदातनन्दह्रासकृद्भवेत्

अथ तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थ: खण्ड:

अयोग्योपदेशेऽपरोक्षज्ञानिनोऽपि आनन्दहासः किमुत अज्ञानिनः

भाष्यम्

प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतदातनन्दह्रासकृद्भवेत् । प्रत्यक्षज्ञानिनो मोक्षो न कथञ्चिद्धि हीयते ॥ आचार्यमेव तं विद्याद् गुणैर्यः स्वात्मनोऽधिकः । गुणाधिकस्य तेनैव शंसनादि न दुष्यति ।।अयोग्यस्योपदेशे तु कृते हौत्रादिकेऽपि वा । प्रायश्चित्तार्थमेतत्तु शंसीत शतवारकम् ॥ अन्यथा मानुषेष्वेव जायते न दिवं व्रजेत् । योग्या अस्याश्व विद्याया देवा ऋषय एव च ॥ एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ।।

भावप्रदीप:

ननु कथमस्य न श्रुतेः फलमिति युज्यते । अपरोक्षज्ञानिभि- रप्यन्यस्य यज्ञादौ शंसनादेः क्रियमाणत्वात् । तेषां च मोक्षस्य नियतत्वात् । मोक्षस्यैव श्रुतिफलत्वादित्यत आह- प्रत्यक्षेति ॥ सत्यं । यद्यपि प्रत्यक्षज्ञानिनो न कथंचिन्मोक्षो हीयते । तथापि एतत् अन्योद्देशेन शंसनादिकं मोक्षे आनन्दहासकृद्भवेदतस्तेनापि न कर्तव्यमेवेदमिति । नन्विन्द्रस्य महाव्रताख्ये कर्मणि विश्वामित्रादिभिः शंसनादेः कृतत्वात्तेषां ज्ञानित्वादान्दहासाभावस्य प्रमितत्वाच्च कथमेतदित्यत आह- आचार्यमेवेति ॥ गुणाधिकस्योद्देशेन शंसनादि तेनैव तस्याचार्यवर्गप्रविष्टत्वेनैव कारणेन न दुष्यति नानर्थावहं भवतीत्यर्थः । दाक्षिण्यप्रमादादिनाऽयोग्योपदेशघटनायां तस्य प्राय- श्चित्तमाह- अयोग्यस्येति ।। हौत्रादिके होत्रादिभिः क्रियमाणे शंसनादिव्यापारे वाऽन्योद्देशेन कृते सति तस्य प्रायश्चित्तार्थं त् यच्छंसनेन पापमापतितं तत् बृहतीसहस्रादिकं महाव्रताख्यस्तोत्रं वा शतवारकं शंसीतेत्यर्थः । प्रायश्चित्ताकरणे बाधकमाह- अन्यथेति ॥ ननु प्रायश्चित्ताकरणे 'नास्य फलं श्रुते' रित्यादिनोक्तानिष्टस्यैव स्थितत्वात्पृथगनिष्टविधानमिदं कथमिति चेन्न । इदमपि तस्यैव फलमित्यङ्गीकारात् । एतद्विद्यायोग्यान्दर्शयति- योग्या इति ।।

Load More