स्वतस्त्वानुमानेषु बाधोद्धारः ।

उक्तयाथार्थ्यस्य साक्षिण: अनुव्यवसायस्य चाविषयत्वशङ्का परिहारश्च

तर्कताण्डवम्

ननूक्तरूपं याथार्थ्यं न साक्षिणो अनुव्यवसायस्य वा विषयः । रजतत्वप्रकारकत्वे सन्देहादर्शनेन तस्य तद्विषयकत्वेऽपि रजतत्व-वद्विशेष्यकत्वे सन्देहदर्शनेन रजतत्ववत्वरूपे बहिरर्थे तस्य असामर्थ्यात् । तथाच स्वतस्त्वानुमानानि बाधितविषयाणीति चेन्न । सुखत्ववत्वादेर्बहिरर्थत्वाभावेन साक्षिवेद्यसुखादिज्ञाने स्वतः प्रामाण्या-प्रतिहतेः ।

किञ्च किं रजतत्वादिवैशिष्ट्यमनुव्यवसायाविषय एव किं वा व्यवसायविषयतया तद्विषयोपि स्वातन्त्र्येण तदविषयः । नाद्यः । अनुव्यवसायस्य ससम्बन्धिकव्यवसायविषयकसाक्षात्कारत्वेन सम्बन्धितावच्छेदकरजतत्वादिवैशिष्ट्यविषयकत्वनियमात् । धर्म-धर्म्यंशयोरिव तद्वैशिष्ट्यांशेपि व्यवसायप्रत्यासत्तेः सत्वेन तदप्रतीतौ हेत्वभावाच्च । रजतं जानामीत्यनुव्यवसायेपि रजतरजतत्वयोः स्वरूपेणैव भाने तस्य पुरोवर्तिरजतत्वे जानामीति समूहालम्बन-रूपानुव्यवसायाद् विषयभेदाभावापाताच्च । व्यवसायगतस्य रजतत्ववैशिष्ट्यविषयकत्वस्य असिद्ध्यापाताच्च । नह्यनुव्यवसायात् अन्येन तत्सिद्धिः । न च वैशिष्ट्यमगृह्णन्ननुव्यवसायः तद्विषयकत्व-ग्रहणे शक्तः ।

युक्तिरत्नाकरः

उक्तरूपमिति ।। बहिरर्थघटितत्वज्ञापनाय साक्षिणो न्यायमते सिद्धेराह ।। अनुव्यवसायस्येति ।। सन्देहदर्शनेनेत्युपलक्षणम् । बहिरर्थत्वाभावेनेति बोध्यम् । सन्देहेति तस्य रजतत्ववत्वसंशयपर्यवसन्नत्वादिति भावः ।। तथाचेति ।। यद्यपि सुखानुभवसाक्षात्कारनिष्कम्पप्रवृत्तिहेतुत्व-व्यवसायादेरेव च पक्षत्वेन तत्र प्रामाण्यस्य संशयाभावेन बाधः । तथापि प्रामाण्यं स्वतोग्राह्यमित्याद्यनुमानाभिप्रायेण वा यत्र बहिरर्थै संशयस्तत्रापि स्वतस्त्वस्य साधनीयतया तदभिप्रायेण वा योग्यत्वसाधकाद्यनुमित्यभिप्रायेण चेयमुक्तिः । अत एव पक्षीकृतसुखादिज्ञानप्रामाण्ये करतलामलकादे-र्बहिरर्थत्वेऽपि सन्देहाभावेनेति शेषः । साक्षिवेद्यं च तत् सुखं इति विग्रहः । आदिपदेन करतलामलकादेः ग्रहणम् । स्वतः प्रामाण्यग्रहः साधनाप्रतिहतेः । ससम्बन्धिकसंयोगसविकल्पकप्रत्यक्षे सम्बन्धितावच्छदेकघटत्वादिविशिष्टस्य घटादौ ससम्बन्धिनि भाननियमेन संयोगप्रत्यक्षापेक्षया ससम्बन्धिकपदार्थ-प्रत्यक्षत्वस्य विभागघटाभावादिवृत्तितया सामान्यरूपत्वेन ससम्बन्धिता-वच्छेदकवैशिष्ट्यविषयकत्वं व्यवसायतावच्छेदकत्वकल्पनादिति भावः । न घटस्यापि स्वभावसम्बन्धितया प्रत्यक्षे व्यभिचारः । ससम्बन्धिक-पदेनान्यनिरूप्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । तस्य च घटत्वेन रूपेणान्या-निरूप्यत्वात् । एवञ्च इदं रजतत्वेन जानामीत्यनुव्यवसायः स्वविषय-निरूपकैतदवच्छेदकवैशिष्ट्यविषयकः निरूपप्रत्यक्षत्वात् घटे पटसंयोग इति प्रत्यक्षवदिति भानमिह सूचितम् । हेतुसाध्ययोर्व्यवसाये रजतत्वपदे प्रकृताभिप्राये ।

ननु व्याप्तिशरीरान्तर्गतोऽन्यानिरूप्यघटादिप्रत्यक्षे संयोगो गुण इत्यादि-शाब्दज्ञानेन व्यभिचारवारणाय हेतावुभयोपादानम् । ननु संयोगनिर्विकल्पके व्यभिचारः । सविकल्पकत्वविशेषणे च सिद्धान्तव्यर्थता । न चानु-व्यवसायस्य ज्ञानांशे निर्विकल्पकत्वेऽपि विषयांशे सविकल्पकत्वदर्शनात् संयोगप्रत्यक्षस्यापि संयोग्यंशे सविकल्पकत्वेन व्यभिचार इति वाच्यम् । घटादिनिर्विकल्पकदशायामेव रूपादिनिर्विकल्पवत् संयुक्तसमवायादिना संयोगनिर्विकल्पकस्यापि सम्भवेन व्यभिचारस्य वज्रलेपत्वात् । न च लाघवेन ससम्बन्धिकप्रत्यक्षत्वावच्छेदेनैव  सम्बन्धितावच्छेदकप्रकार-ज्ञानजन्यत्वकल्पनात् । न तदा संयोगनिर्विकल्पकसामग्रीति वाच्यम् । अपसिद्धान्तात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां संयोगत्वविशिष्टप्रत्यक्ष एव ससम्बन्धितावच्छेदकज्ञानहेतुत्वस्य तदभ्युपगमात् । गुणत्वादिसामान्य-प्रत्यक्षासत्तिजन्यसंयोगप्रत्यक्षे व्यभिचारेण सम्बन्धिनिष्ठासाधारणधर्मप्रकारक-प्रत्यक्षत्वस्यैतज्जन्यतावच्छेदकसत्वेनोपेयत्वाच्चेति । न च तद्वारणाय लौकिकत्वमेवावच्छेदकमिति वाच्यम् । संयोगाद्यन्यतममात्रजन्यत्वस्या-लौकिकप्रत्यासत्तिजन्यत्वादेः वा तस्यापि गुरुत्वाद्वस्तुतः संयोगे एव गुणत्वसत्वात्तत्प्रकारक एव लौकिकप्रत्यक्षे सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकज्ञाने तस्य हेतुत्वाच्चेति चेन्न सामान्यप्रत्यासत्तिजन्यसंयोगप्रत्यक्षे व्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षपदेन तदसाधारणधर्मप्रकारकप्रत्यक्षत्वस्यावश्यविवक्षणीयत्वेन तत एव तन्निर्विकल्पके व्यभिचारवारणादिति ।

किञ्च बहिरर्थत्वेनानुव्यवसायविषयत्वं किं रजतत्ववैशिष्ट्यमात्रे साध्यते किं वा पुरोवर्तिरजतत्वयोरपि । नान्त्यः । तत्रापि संशयापातात् । नाद्यः । तयोरपि तत एव तदविषयत्वसाधनप्रसङ्गात् । संशयाभावेन तयो-स्तद्विषयत्वसाधने तु बहिरर्थहेतोस्तत्रैव हेतुत्वात् पुरोवर्तिरजतत्वयोश्च व्यवसायरूपोपनायकसहकृतत्वाद्धेत्वागमनात् न व्यभिचारस्तदा तद्वैशिष्टेऽपि हेत्वसत्वाभावात् अनुव्यवसायविषयकत्वसिद्धिरित्याह ।। धर्मेति ।। तदप्रतीतौ तन्मात्राप्रतीतौ संशयगतिस्तु वक्ष्यते इति भावः । एवं सामग्य्रुप-पादनेन वैशिष्ट्यानुव्यवसायविषयत्वं प्रसाध्य तदङ्गीकारे अनुभवबाधं व्यवसायस्य वैशिष्ट्यविषयत्वासिद्धिं च क्रमादाह ।। रजतमिति ।। केचित्तु रजतं जानामि इत्यनुव्यवसायः रजतरजतत्ववैशिष्ट्यविषयकः तदविषयक-विलक्षणत्वात् व्यवसायवदित्यनुमानबाधितं च बहिरर्थत्वेन वैशिष्ट्य-स्यानुव्यवसायविषयत्वसाधनमनुकूलतर्कसध्रीचीनत्वेनास्य प्राबल्यादित्यभिप्रेत्य तर्कमाह रजतमिति इति । अपिर्विरोधे । इदं रजतमिति व्यवसायवदिदं रजतं जानामि इत्यत्रापि रजतत्ववैशिष्ट्यविषयकानुव्यवसायविषयः स्यात् पुरोवर्तिरजतत्वे रजतं जानामि इत्यत्रैवेहापि समुच्चयार्थो वा स्वरूपेणैव भानवैशिष्ट्यं प्रति अनुयोगित्वप्रतियोगित्वाभ्यां अभाने रजतं जानामि इति प्रतीतिर्यदि रजतरजतत्वविषयके सति तद्वैशिष्ट्यविषयकानुव्यवसायविषयः स्यात् पुरोवर्तिरजत्वे जानामीति समूहालम्बनानुव्यवसायसमानाकारः स्यादिति तर्कार्थः । घटाद्यनुव्यवसाये रजतत्वं विशिष्टतया जानामीत्यनुव्यवसाये इदं रजतमिति व्यवसाये च व्यभिचारवारणाय क्रमाद्विशेषणद्वयम् ।

ननु पुरोवर्तिरजतत्वे जानामीत्यनुव्यवसाये रजतत्वविशेष्यकत्व-स्याधिकस्य भानात्कथं तत्समानाकारतापादनमिति चेन्न । रजतांशे तत्समानविषया स्यादित्यत्र तात्पर्यात् । एतदस्वरसात् आह– व्यवसायेति ।। तथा च तद्बाधितं तत्साधनमिति भावः । यद्वा एतदन्यथानुपपत्तिरप्युक्तवैशिष्ट्यविषयकत्वे मानमिति । ननु वैशिष्ट्यस्य बहिरर्थत्वेनानुव्यवसायाविषयत्वेऽपि तद्विषयकत्वस्य व्यवसायनिष्ठस्य तद्विषयकत्वे दोषस्तत्राह ।। न चेति ।। अननुसंहितोपा धेरुपहित-प्रत्ययायोगादिति भावः । व्यवहारोऽभिलापः । आदिपदावृत्तिः । तथाचेदं रजतमिति प्रवृत्यभिलापौ रजतत्ववैशिष्ट्यविषयकज्ञानासाध्यौ तादृश-प्रवृत्यादिमत्वात् पूर्वं तादृशप्रवृत्यादिवदित्यनुमित्यर्थे ।।

न्यायदीपः

ननु अप्रामाण्यघटकोपाधेरभावस्य व्यवसायाविषयतया तदनुव्यवसाय-वेद्यत्वमप्रामाण्यस्य बाधितमिति यथोच्यते तथैव प्रामाण्यघटकोपाधेर्धर्मधर्मि-वैशिष्ट्यस्य व्यवसायविषयत्वेपि न तदनुव्यवसायविषयता । तस्य बहिरर्थ-त्वात् । अन्यथा धर्मधर्म्यंश इव वैशिष्ट्ये अस्ति न वेति कदापि सन्देहो न स्यादिति भावेन ‘‘अस्तु तावदिदं प्रामाण्यं तथाप्यनुव्यवसायानन्तरं व्यवसायस्य प्रामाण्ये अर्थस्य तद्वत्वे च संशयस्यानुभवसिद्धत्वान्नार्थतद्वत्त्वं तस्य विषयः’’ इति मणिकृदुक्तं हृदि कृत्वा शङ्कते ।। नन्विति ।। उक्तेति ।। तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वरूपमित्यर्थः । वक्ष्यमाणोपपादन-सौकर्याय एतदुक्तिः । स्वरूपज्ञानं साक्षीति सिद्धान्तावष्ठम्भेनाह ।। साक्षिण इति ।। मानसज्ञानानुभवो अनुव्यवसाय इति मतावष्टम्भेनाह ।। अनु-व्यवसायस्य वेति ।। तद्वद्विशेष्यकत्वसन्देहस्य तद्वत्वसन्देहपर्यव-सानाद्रजतत्ववत्त्वरूपेत्युक्तम् ।। तस्येति ।। अनुव्यवसायस्येत्यर्थः ।

सर्वप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वानापत्तेराह ।। किञ्चेति ।। ‘‘नार्थतद्वत्वं तस्य विषयः’’ इति मण्युक्तेरुभयथा सम्भवात् स्वातन्त्र्येणेति कैश्चिद्व्याख्यानाच्च द्वेधा विकल्पः ।। सम्बन्धितेति ।। व्यवसायसम्बन्धिनि रजते या सम्बन्धिता तदवच्छेदकेत्यर्थः ।। नियमादिति ।। संयोगप्रत्यक्षादौ तथा दर्शनादिति भावः । न च संयोगनिर्विकल्पके व्यभिचारः । तदभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तस्यापि संयोग्यंशे सविकल्पकत्वाच्च । साक्षात्कार-पदेनासाधारणधर्मप्रकारेण ससम्बन्धिकसाक्षात्कारस्य अभिप्रेतत्वाच्च । अत एव गुणत्वप्रमेयत्त्वादिसामान्यप्रत्यासत्तिजन्ये ससम्बन्धिकसंयोगादिसाक्षात्कारे न व्यभिचारः । न चैवमपि संयोगत्वसामान्यप्रत्यासत्तिजन्ये संयोगसाक्षात्कारे व्यभिचारः । एवं हि लौकिकेत्यपि साक्षात्कारो विशेषणीयः ।। धर्मेति ।। बाह्यार्थत्वेपि रजतस्थं रजतत्वं तदाधारभूतं विशेष्यं च यथानुव्यवसायस्य विषयः तथा रजते रजतत्ववैशिष्ट्यमपि विषयोऽस्तु, तयोर्व्यवसायोपनीतत्वे तद्वत्वस्यापि व्यवसायोपनीतत्वमस्तु, न हि व्यवसायः स्वविषयमध्ये धर्मधर्मिणोरेवोपनायको न वैशिष्ट्यस्येत्यत्र हेतुरस्तीत्यर्थः ।प्रत्यासत्तेरिति पररीत्योक्तम् । व्यवसायविषयत्वस्य नियामकस्य सत्वेनेति वार्थः । ननु धर्मधर्म्यंशयोः संशयो न कदाचित्, तद्वत्वांशे तु सोऽस्तीति संशय एव तदप्रतीतौ हेतुकल्पक इति चेन्न । तस्यान्यथोपपत्तेर्वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ।

ननु वैशिष्ट्यस्यापि भाने भासमानवैशिष्ट्यप्रतियोगित्वरूपस्य रजतत्वादिगतस्यप्रकारत्वस्यापि भानप्रसङ्गेनेदं रजतत्वेन जानामीत्येवानु-व्यवसायो भवेन्नत्विदं रजतं जानामीत्यत आह ।। रजतमिति ।। अपीत्यभ्युपगमवादः । रजतत्वेनेत्येवाकारो नत्वेवं तथापीत्यर्थः । यद्वा वैशिष्ट्यस्यानुव्यवसायाविषयत्वे दोषान्तरमाह ।। रजतमिति ।। न केवलं समूहालम्बन इत्यपेरर्थः । इदं रजतमिति व्यवसायसमानाकार-तयोत्पद्यमानेपीति वार्थः ।। स्वरूपेणैव ।। असम्बद्धतयैवेत्यर्थः ।। असिद्धीति ।। रजतरजतत्वयोः स्वरूपेणैव भान इत्यनुकर्षः ।। तद्विषय-कत्वेति ।। वैशिष्ट्यविषयकत्वेत्यर्थः ।